Warsztat romanisty. Jak pracuje romanista? Jak z antycznego tekstu wydobyć normę prawną? Jak ustalić znaczenie źródła, które powstało niemal dwa tysiące lat temu? Czego praca rzymskich jurystów może nauczyć współczesnego prawnika? Szkoła Letnia Prawa Rzymskiego jest intensywnym kursem poświęconym warsztatowi romanistycznemu – metodom, źródłom i narzędziom wykorzystywanym w badaniach nad prawem rzymskim. Jej celem nie jest powtórzenie kursowego wykładu prawa rzymskiego ani systematyczne omówienie kolejnych instytucji prawa prywatnego. Punktem wyjścia będzie źródło i trudności, przed którym staje badacz. Uczestnicy zobaczą, jak romanista przechodzi od lektury tekstu do jego interpretacji, jak rekonstruuje kontekst wypowiedzi jurysty i jak ocenia argumentację zachowaną w źródłach.

Od tekstu do problemu prawnego. Podstawą pracy w ramach Szkoły będą oryginalne źródła prawa rzymskiego – przede wszystkim fragmenty pism jurystów zachowane w Digestach Justyniana, ale również inne źródła literackie, epigraficzne i papirologiczne. Uczestnicy nauczą się, jak czytać tekst źródłowy i jakie pytania należy mu zadawać. Będziemy wspólnie ustalać: z jakiego dzieła pochodzi analizowany fragment, kto jest jego autorem, w jakim kontekście powstała wypowiedź oraz jaki problem prawny próbował rozwiązać rzymski jurysta. Szczególną uwagę poświęcimy rekonstrukcji rozumowania prawniczego. Nie wystarczy bowiem wiedzieć, jakie rozwiązanie przyjął Ulpian, Paulus czy Julian. Znacznie ciekawsze jest pytanie, dlaczego jurysta doszedł właśnie do takiego wniosku i za pomocą jakich argumentów można je uzasadnić.

Czytać Digesta. Jednym z podstawowych elementów warsztatu romanisty jest umiejętność pracy z Corpus Iuris Civilis. Uczestnicy poznają strukturę kodyfikacji justyniańskiej i nauczą się sprawnie poruszać po Digestach. Będziemy pracować z inskrypcjami poszczególnych fragmentów, odtwarzać ich pierwotne pochodzenie oraz analizować znaczenie umieszczenia tekstu w określonym tytule Digestów. Zastanowimy się również nad drogą, jaką tekst napisany przez jurystę okresu klasycznego przeszedł, zanim został w VI wieku włączony do kompilacji justyniańskiej. Pozwoli to zobaczyć, dlaczego romanista nie powinien traktować tekstu Digestów jak współczesnego przepisu kodeksu.

Łacina prawnicza w praktyce. Istotną częścią Szkoły będzie praca z łacińskim tekstem prawniczym. Nie będzie to jednak kurs języka łacińskiego. Na konkretnych fragmentach uczestnicy będą poznawać charakterystyczne słownictwo jurystów, konstrukcje językowe oraz sposób formułowania problemów i argumentów prawnych. Będziemy porównywać tekst oryginalny z istniejącymi przekładami i sprawdzać, co może zostać utracone w tłumaczeniu. Uczestnicy przekonają się, dlaczego takie pojęcia jak actio, obligatio, bona fides, culpa czy dolus nie zawsze można bezpiecznie utożsamiać ze współczesnymi pojęciami. Znajomość łaciny będzie pomocna, ale nie będzie warunkiem uczestnictwa – praca zostanie zorganizowana tak, aby również osoby rozpoczynające kontakt ze źródłami łacińskimi mogły stopniowo poznać zasady ich analizy.

Jak powstaje interpretacja? Ten sam tekst źródłowy może być różnie rozumiany przez kolejnych badaczy. Dlatego warsztat romanistyczny nie kończy się na przeczytaniu źródła. Uczestnicy nauczą się korzystać z palingenesii, indeksów, słowników, komentarzy, baz źródłowych, bibliografii oraz literatury romanistycznej. Zobaczą, jak odnaleźć inne wypowiedzi tego samego jurysty, jak zestawiać ze sobą źródła oraz jak sprawdzić, jakie interpretacje zaproponowano wcześniej w nauce. Będziemy porównywać konkurencyjne stanowiska i zastanawiać się, jakie argumenty przemawiają za każdym z nich. W ten sposób uczestnicy poznają różnicę pomiędzy samym przytoczeniem źródła a jego naukową interpretacją.

Warsztat zamiast wykładu. Szkoła będzie miała przede wszystkim charakter warsztatowy. Zamiast biernego słuchania długich wykładów uczestnicy będą pracować nad konkretnymi źródłami i problemami. Punktem wyjścia będzie tekst, następnie próba jego samodzielnej interpretacji, dyskusja, konfrontacja z innymi źródłami i literaturą, a na końcu wspólna ocena możliwych rozwiązań. Nie zawsze będziemy poszukiwać jednej „prawidłowej” odpowiedzi. Jedną z najważniejszych umiejętności badacza prawa jest bowiem dostrzeżenie, które wnioski rzeczywiście wynikają ze źródeł, które są jedynie prawdopodobne, a których na podstawie dostępnego materiału nie da się rozstrzygnąć.

Nauczyć się czytać prawo. Prawo rzymskie pozostawiło po sobie niezwykłe laboratorium prawniczego myślenia. Zachowane źródła pozwalają śledzić, jak kolejni juryści stawiali pytania, spierali się, rozróżniali przypadki i konstruowali rozwiązania, które później przez stulecia oddziaływały na europejską naukę prawa. Szkoła Letnia ma nauczyć uczestników, jak wejść do tego laboratorium samodzielnie. Nie będziemy więc tylko uczyć się prawa rzymskiego. Będziemy uczyć się, jak je badać.

Zupełnie nowoczesne. To nie tylko prawo starożytnego Rzymu. Przetrwało upadek państwa, w którym powstało. Obowiązywało aż do początku XIX wieku jako prawo wspólne w Europie. Przejęły rozwiązania prawa rzymskiego wielkie kodyfikacje – niektórzy twierdzą, że właściwie tylko spisały prawo rzymskie. Znajdziemy zatem prawo rzymskie w kodeksie francuskim, austriackim, szwajcarskim, niemieckim, a także w najbliższym nam – polskim. W studiach nad prawem rzymskim nie chodzi zatem o starożytność. Podejmowane zawsze z dzisiejszej perspektywy, prowadzą ku zrozumieniu nas samych, ku poznaniu tradycji i kultury prawnej, ku otwartości na zmiany i rozwój prawa, a nawet ku racjonalnemu przewidywaniu przyszłości.

Punkt odniesienia. Prawo rzymskie należy traktować przede wszystkim jako dorobek myśli prawniczej. Udaje się dzięki niemu zastanowić, jak prawo służy realizacji wartości i o jakie wartości w prawie w ogóle może chodzić. Uświadamia, że poszukując w dyskusji prawniczej stabilnych punktów odniesienia, należy się orientować raczej na wartości i sposoby rozstrzygania konfliktów między nimi, niż na schematy dogmatyczne podporządkowane postulatowi formalnej poprawności. Takie spojrzenie na doświadczenie prawa rzymskiego powinno w szczególności inspirować do krytycznej oceny współczesnego prawa. Nadto perspektywa, jaką stwarza prawo rzymskie, ostrzega przed naiwną wiarą w postęp i linearny rozwój historii.

Nie tylko wprowadzenie. W refleksji nad współczesnym prawem wciąż w pełni zasadne i użyteczne wydaje się podejmowanie podstawowych zagadnień prawa prywatnego z perspektywy dorobku i osiągnięć prawa rzymskiego. Toteż studium prawa rzymskiego prowadzone wyłącznie jako sposób poznania świata starożytnego albo tylko jako wprowadzenie do aktualnie obowiązującego prawa cywilnego to przeżytek. Na szczęście dostrzega się to coraz wyraźniej w badaniach nad prawem rzymskim i doświadczeniem, jakie niesie ono przez wieki historii.

Podstawa wykształcenia. "Rzymskie prawo prywatne powinno być przedmiotem wykładu głównie dlatego, że stało na bardzo wysokim poziomie i jest prawem najlepiej opracowanym (dzięki współpracy wielu narodów w ciągu setek lat). Dla prawnika współczesnego stanowi ono idealne tertium comparationis oraz skarbnicę wiedzy o ewolucji pojęć i instytucji prawnych" – pisał przed laty Jan Wasilkowski. Być jurystą. "Nie ulega wątpliwości, że to właśnie na prawie rzymskim należy oprzeć naukę prawa i że prawnik, który by poznał tylko prawa swego kraju i nie nauczył się prawa rzymskiego, pozostałby na całe życie człowiekiem powierzchownym. Wydaje nam się zresztą, że ktoś taki w ogóle nie byłby znawcą prawa, lecz tylko miernym praktykiem prawa" – przekonywał A.G. Boucher d'Argis.

Każdego dnia warsztaty będą poświęcone innemu zagadnieniu. Prowadzone będą przez inne wykładowcę. Dokładne rozpisanie zagadnień omówionych podczas kolejnych dni, wraz z materiałami zostanie przesłane zakwalifikowanym ndo udziału w Szkole.

• 11 lipca 2027 r. (niedziela) – otwarcie Szkoły o godz. 18:00.

• 12 lipca 2027 r. (poniedziałek) – ks. prof. F. Longchamps de Bérier (Uni. Jagielloński): "Prawo rzymskie wobec nadużycia prawa".

• 13 lipca 2027 r. (wtorek) – prof. Wojciech Dajczak (Uni. im. Adama Mickiewicza): "Dobra wiara a rozwój prawa umów w Rzymie".

• 14 lipca 2027 r. (środa) – prof. Jan Rudnicki (Uni. Warszawski): "Testament prawa rzymskiego".

• 15 lipca 2027 r. (czwartek) – dr hab. Grzegorz Blicharz (Uni. Jagielloński): "Rzymska własność".

• 16 lipca 2027 r. (piątek) – dr Karolina Wyrwińska (Uni. Jagielloński): "Rzymianie o sprzedaży".

• 17 lipca 2027 r. (sobota) – dr Grzegorz M. Tracz (Uni. Jagielloński): "Umowa w prawie rzymskim".

• 18 lipca 2027 r. (niedziale) – zakończenie Szkoły o godz. 12:00.